बातम्या - HUASHIL
साप्ताहिक आश्चर्य – १८ जुलैपासून, हा प्रकल्प EFM वेबसाइटवर नोंदणी केलेल्या १३०० हून अधिक शिक्षकांना “आश्चर्यकारक गोष्टी” (कोडी आणि खेळ) असलेला एक विनामूल्य साप्ताहिक ईमेल पाठवत आहे . हे ईमेल कॉपी करून शिक्षकांच्या कुटुंबांच्या घरी पाठवायचे आहेत. शिक्षकांना गणिताची ही बाजू त्यांच्या कुटुंबांसोबत शेअर करणे सोपे व्हावे, अशी आमची इच्छा आहे. याचा आणखी एक उपयोग वर्गातील शिक्षकांच्या ‘आठवड्याचे कोडे’ (Puzzle of the Week) कार्यक्रमाला पाठिंबा देण्यासाठी होतो. या साहित्यासाठी तीन इयत्ता गट आहेत: के-२, १-४, आणि २-५.
वेबसाइट – EFM वेबसाइटची नवीन आवृत्ती सतत सुधारत आहे आणि जगभरातील लोकांचे लक्ष वेधून घेत आहे. आता आमच्या वेबसाइटला दररोज सरासरी १००० हून अधिक अभ्यागत भेट देतात आणि (आता आम्ही १०० हून अधिक भाषांना समर्थन देत असल्यामुळे) आमचे अभ्यागत अधिक विविध देशांमधून येत आहेत.
अभ्यासातून नेमकं काय समोर आलं आहे?
शिक्षण जग हे “संशोधनावर आधारित” असलेल्या कार्यक्रमांनी किंवा पद्धतींनी भरलेले आहे. अशा अनेक शैक्षणिक संस्था आहेत ज्या अभ्यासाचा आधार नसलेले साहित्य स्वीकारत नाहीत (जणू काही त्यांचे कर्मचारी त्याचे मूल्यांकन करण्यास असमर्थ आहेत). “अभ्यासातून हे सिद्ध झाले आहे” हे सुवर्ण वाक्य स्वीकृतीसाठी एक आवश्यक आणि आपोआप मिळणारे तिकीट बनले आहे.
माझ्या बाबतीत सांगायचं तर, सुरुवातीच्या गणित शिक्षणाचं महत्त्व दर्शवणाऱ्या अभ्यासांचे दाखले द्यायला मी कधीही कचरलो नाही. माझे सहकारी क्लॅरेन्स एम्स नेहमी म्हणतात त्याप्रमाणे, अभ्यास दर्शवतात की बालवाडीत जाण्यापूर्वीची गणिताची तयारी ही, कोणालाही महत्त्वाच्या वाटणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीचा सर्वोत्तम सूचक आहे. याबद्दल अधिक माहिती नंतर.
तथापि, अभ्यास काय दर्शवतात आणि काय दर्शवत नाहीत, तसेच तुम्ही ते कसे लागू करायचे ठरवता, याबद्दल तुम्ही सावधगिरी बाळगावी असा माझा आग्रह आहे. निकाल तर्कसंगत आहेत का? त्यात काही छुपी मर्यादा आहेत का? काही गोंधळ निर्माण करणारी वैशिष्ट्ये वगळली गेली आहेत किंवा विचारात घेतली गेली नाहीत का? संशोधक काही विशिष्ट प्रकारचे निकाल शोधण्याच्या हेतूने प्रेरित होते आणि इतरांकडे दुर्लक्ष करण्यास तयार होते का?
मार्क ट्वेन यांच्या आत्मचरित्रात एक प्रसिद्ध वाक्य आहे: “खोटेपणाचे तीन प्रकार आहेत: खोटेपणा, घोर खोटेपणा आणि आकडेवारी.” मी पाहिलेल्या काही अभ्यासांबद्दलही असेच काहीतरी म्हणण्याचा मोह होतो.
उदाहरण १ – प्रारंभिक गणित शिक्षण अभ्यास
गेल्या किमान २० वर्षांपासून हे मान्य आहे की, बालवाडीत प्रवेश करण्यापूर्वी मुलाची गणिताची तयारी ही त्याच्या शालेय जीवनातील सर्व विषयांमधील यशाचा सर्वोत्तम सूचक असते. त्या सुरुवातीच्या अभ्यासांवर स्वतंत्र संशोधन गटांनी अधिक सविस्तर संशोधन केले असून, त्यातून अधिक पुष्टी देणारे निष्कर्ष समोर आले आहेत. पुढील अभ्यासातून असे दिसून आले की, अगदी सुरुवातीच्या काळात गणिताचा सराव केल्याने कार्यकारी कार्यक्षमता (executive function) विकसित होण्यास मदत होते, त्यामुळे ते सुरुवातीचे निष्कर्ष अधिकाधिक तर्कसंगत वाटू लागले. मुलाची कार्यकारी कार्यक्षमता विकसित केल्याने त्याची नियोजन करण्याची, लक्ष केंद्रित करण्याची, भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची, एकाच वेळी अनेक कामे हाताळण्याची आणि ध्येये साध्य करण्याची क्षमता सुधारते – तसेच दयाळूपणा आणि सहानुभूती यांसारखे संबंधित, पण आश्चर्यकारक गुणधर्मही सुधारतात.
त्या अभ्यासांमागील जग मला तर्कसंगत आणि अतिशय ठोस वाटते. तथापि, काही पालकांनी या माहितीचा ज्या प्रकारे वापर करण्याचे ठरवले आहे, ते तितकेसे ठोस नाही. सुरुवातीच्या गणित शिक्षणाचे महत्त्व ऐकून, काळजीवाहू पालक अनेकदा आपल्या मुलाच्या गणित प्रशिक्षणाबद्दल 'गंभीर' होण्याचा निर्णय घेतात – ते फ्लॅशकार्ड्स, वर्कबुक्स आणि गणिताच्या सरावासाठी इलेक्ट्रॉनिक गॅमिफिकेशन्सचा वापर करतात. यामुळे एकीकडे असे मूल तयार होते जे बालवाडीत प्रवेश करताना गणिताची मजबूत मूलभूत कौशल्ये घेऊन जाईल, तर दुसरीकडे ते असे मूलही घडवत असतात ज्याला गणिताचा तिरस्कार वाटेल आणि त्यात कोणतेही सौंदर्य किंवा आनंद दिसणार नाही. अशा प्रकारच्या परिणामासाठी मी त्या अभ्यासांना दोष देऊ शकत नाही, पण मी लोकांना विनंती करू शकेन की, नेमके काय घडत आहे आणि ते साध्य करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग कोणता आहे, यावर त्यांनी अधिक सखोल विचार करावा.
उदाहरण २ – महत्त्वाचे काय आहे याचा माझा अपघाती अभ्यास
जेव्हा मी वर्गात शिकवत होतो, तेव्हा मी माझ्या ७ ते १२ वीच्या शाळेत समस्या-आधारित शिक्षण (PBL) पद्धत सुरू केली. ती वापरल्यानंतर, आणि त्याला पाठिंबा देणारा कोणताही अभ्यास नसतानाही, मला खात्री पटली की माझ्या शिकवण्याच्या पद्धतीत ही एक मोठी सुधारणा आहे. तथापि, पालकांना खात्री हवी होती की ही नवीन, अपरिचित पद्धत त्यांच्या मुलांच्या शैक्षणिक प्रगतीला हानी पोहोचवत नाहीये. त्यांना सॅट (SAT) आणि एपी (AP) गुणांसारखे असे मापदंड पाहायचे होते, ज्यांचा अभ्यास करणे आणि समजून घेणे सोपे होते. अनेक वर्षांनंतर आमच्या गणित विभागाने या दबावाला बळी पडून आमच्या विद्यार्थ्यांचा एक अंतर्गत अभ्यास केला, ज्यातून असे दिसून आले की त्यांचे सॅट गुण कदाचित पूर्वीपेक्षा थोडे चांगले होते, पण निश्चितच वाईट नव्हते.
योगायोगाने, त्याच सुमारास मी स्वतः एक छोटा अभ्यास सुरू केला. दरवर्षी माझ्या भूमितीच्या वर्गात मी चिकाटीच्या मूल्यावर अर्ध्या दिवसाचा धडा घ्यायचो आणि त्यानंतर गृहपाठासाठी काही वाचन द्यायचो. मी तो धडा सुरू करताना वर्गासमोर पाच प्लेटोनिक घनांचे मॉडेल ठेवायचो आणि त्यांना विचारायचो की फक्त हे पाचच का आहेत. विद्यार्थ्यांना वाटले की हा एक असा प्रश्न आहे जो ते सोडवू शकतील, पण खरं तर वर्षाच्या सुरुवातीलाच त्यांच्याकडे आवश्यक असलेली सर्व साधने असणे थोडे अवघड होते. या सरावाचा उद्देश हा होता की, ते थांबून उत्तरासाठी माझ्याकडे पाहण्याआधी किती वेळ विचार करतात हे पाहणे.
मी PBL वापरायला सुरुवात करण्यापूर्वीच्या दोन वर्षांत, विद्यार्थी ३० ते ९० सेकंदातच हार मानत असत. PBL सुरू केल्यावर, माझे वर्ग पाच मिनिटांनंतरही त्याच समस्येवर जोमाने काम करत होते! त्यांनी चिकाटी आणि समस्या सोडवण्याची अशी तंत्रे शिकली होती, ज्यामुळे त्यांना पुढे काम करत राहण्याचा आत्मविश्वास आणि आवड मिळाली. ते एकमेकांसोबत काम करायला, कल्पनांवर चर्चा करायला आणि व्हाईटबोर्डवर जाऊन गटांमध्ये काम करायला शिकले होते. कठीण समस्यांना सामोरे जाऊन त्यांचा आनंद घ्यायचा होता, त्यांना अशक्य समजून दोन मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ लागल्यास सोडून द्यायचे नव्हते.
हे मान्य आहे की हा एक खूप छोटा अभ्यास होता. तथापि, हे वर्षानुवर्षे सातत्यपूर्ण होते आणि ते पाहून मी थक्क झालो. हा पुरावा होता की माझे विद्यार्थी सॅट (SAT) परीक्षेत येणाऱ्या गोष्टींपेक्षा कितीतरी अधिक मौल्यवान गोष्टी शिकत होते. जर तुम्ही फक्त सॅटचे गुण पाहिले असते, तर तुम्ही शिकवण्याच्या पद्धतीतील या बदलाला फारसे महत्त्व दिले नसते.
अभ्यासाच्या निकालांचे अवलोकन करताना संपूर्ण चित्र पाहण्याची खूप काळजी घेणे आवश्यक आहे. बहुतेक वेळा, अभ्यासांना काही अधिक गुणात्मक वैशिष्ट्ये मोजणे खूप कठीण जाते.
उदाहरण ३ – ज्या देशांतील मुलांची चाचणी चांगली होते
गणित शिक्षणात देशांची कामगिरी कशी आहे, याची तुलना आपण सर्वांनी पाहिली आहे. यासाठी अनेकदा PISA या आंतरराष्ट्रीय परीक्षेचा वापर केला जातो आणि ती एक बऱ्यापैकी चांगली परीक्षा आहे. या तुलनांमधील अडचण ही आहे की, एका तुलनेने लहान परीक्षेद्वारे आपल्या मुलांसाठी महत्त्वाच्या वाटणाऱ्या सर्व गोष्टींचा विचार करणे शक्य नसते. जरी ते शक्य झाले असते, तरी तुम्ही याच्या आधारावर क्रमवारी कशी ठरवली असती? लोकांना असे निकष हवे असतात जे समजायला आणि लागू करायला सोपे असतील.
तुम्ही उदाहरण २ मध्ये पाहिल्याप्रमाणे, चिकाटी, दृढनिश्चय, समस्या सोडवण्याचे कौशल्य, विचारांचे तार्किक सादरीकरण, सर्जनशीलता आणि अगदी गणिताची आवड यांसारख्या काही गोष्टी मोजणे आणि त्यांची तुलना करणे खूप कठीण आहे. जे विद्यार्थी कॅल्क्युलसमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करतात, पण प्रत्यक्ष गणित करताना कल्पनाशून्य आणि दूरदृष्टीचा अभाव असलेले असतात, असे विद्यार्थी घडवून काय फायदा?
या देशांच्या तुलना पाहताना, एखाद्या देशाच्या पद्धती वापरण्याचा मोह होण्यापूर्वी, केवळ सुरुवातीच्या गुणांच्या पलीकडे जाऊन नेमके काय चालले आहे याचा अधिक चांगला अंदाज घ्या.
उदाहरण ४ – अल्पकालीन यश?
मी कुटुंबांसाठी असलेल्या एका प्राथमिक गणित कार्यक्रमाशी परिचित आहे, ज्याने त्यांचे साहित्य वापरणाऱ्या कुटुंबांवर एक अभ्यास केला होता. तो कार्यक्रम अभिमानाने सांगायचा की, ज्या कुटुंबांनी त्यांचा गणित कार्यक्रम वापरला नाही त्यांच्या तुलनेत, या अभ्यासात सहभागी झालेल्या मुलांनी तुलनेने कमी कालावधीत लक्षणीय प्रगती केली.
हे ऐकायला खूप छान वाटते. पण जरा अधिक खोलात जाऊन विचार करा. एक प्रश्न मनात येतो की, केवळ असे काहीतरी केल्याने कुटुंबांना किती फायदा झाला, ज्यामुळे त्यांचे गणितावर नेहमीपेक्षा जास्त लक्ष केंद्रित झाले. या अभ्यासात या कार्यक्रमाची तुलना इतर गणित कार्यक्रमांशी केली गेली नाही. कदाचित गणितावरील इतर उपाययोजना अधिक चांगल्या ठरल्या असत्या का?
या अभ्यासात एक महत्त्वाचा मुद्दा वगळण्यात आला होता, तो म्हणजे कुटुंबे या कार्यक्रमात किती काळ टिकून राहिली. मी एका संशोधकाशी बोललो, त्यांनी मला सांगितले की या कार्यक्रमासह, या प्रकारच्या जवळजवळ सर्वच कार्यक्रमांमध्ये ४ ते ९ महिन्यांच्या दरम्यान सहभागात लक्षणीय घट होते. तर मग, ज्या कार्यक्रमात कुटुंबे टिकून राहत नाहीत, तो कार्यक्रम किती उपयुक्त आहे? कदाचित सहभाग टिकवून ठेवण्याचा एखादा मार्ग असेल – तो आपल्याला माहीत नाही.
संशोधन निधीच्या कमतरतेमुळे, अनेकदा एखाद्या कार्यक्रमाचा अभ्यास करून घेण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे त्या कार्यक्रमानेच त्यासाठी पैसे देणे हा असतो. असा अभ्यास एखाद्या विशिष्ट पद्धतीची परिणामकारकता दाखवण्याच्या इच्छेने प्रेरित असतो, त्यामुळे एकदा काही सकारात्मक परिणाम मिळाल्यावर, अभ्यासातील सर्व संभाव्य उणिवांचे वर्णन करण्याची त्याला सहसा फारशी प्रेरणा नसते. जर एखाद्या कार्यक्रमाकडे त्याच्या पद्धती सुधारित आहेत हे दाखवणाऱ्या अभ्यासाला निधी देण्याइतका पुरेसा आर्थिक पाठिंबा असेल, तर त्यामुळे तुम्हाला किती विश्वास वाटायला हवा? अनेक अभ्यास हे धोके टाळण्याची काळजी घेतात, पण सर्वच नाही.
उदाहरण ५ – अधिक चांगली पद्धत?
कोणीतरी प्रत्येक कार्डवर एक फॅक्ट फॅमिली (गणितीय तथ्य कुटुंब) असलेले गणिताचे फ्लॅश कार्ड्स तयार केले. त्यांनी मेक्सिकोच्या काही भागांमध्ये या कार्ड्सचा वापर करून एक अभ्यास केला. हा अभ्यास खूप सकारात्मक होता आणि त्यामुळे गणितातील तथ्ये बोलण्याच्या ओघात मोठी सुधारणा दिसून आली. प्रत्येक शाळेने बाहेर जाऊन ही कार्ड्स विकत घेतली पाहिजेत. पण खरंच तसं करायला हवं का?
या अभ्यासात शिक्षकांना या पद्धतीचे प्रशिक्षण देण्यात आले. या कार्डांच्या वापराची तुलना गणिताच्या या मूलभूत गोष्टी शिकवण्याच्या सध्याच्या अत्यल्प पद्धतीशी करण्यात आली. हे आश्चर्यकारक नाही की, कार्ड्स आणि अतिरिक्त शिक्षक प्रशिक्षणामुळे गणिताच्या मूलभूत गोष्टी बोलण्याच्या क्षमतेत सुधारणा झाली.
कार्ड्सच्या वापराची तुलना इतर शिक्षण पद्धतींशी केली गेली नाही. फ्लॅश कार्ड्स आणि वर्कशीट्स वापरण्यापेक्षा, गणितातील ओघ सुधारण्यासाठी गणिताची कोडी आणि खेळ वापरण्याचे EFM जोरदार समर्थन करते; आमच्या मते या पद्धती अधिक आकर्षक, आनंददायक आहेत आणि त्यातून अधिक सखोल आकलन होते (याला पाठिंबा देणारा कोणताही अभ्यास आमच्याकडे नाही). अगदी थोडे करण्यापेक्षा ही नवीन कार्ड्स वापरणे चांगले आहे, परंतु कदाचित इतर काही पद्धतींइतके ते चांगले नाही. याचे उत्तर आम्हाला माहीत नाही, कारण या अभ्यासात पद्धतींची तुलना केली गेली नाही. तरीही, हा अभ्यास तुम्हाला असे सुचवू शकतो की कार्ड्स वापरणे हाच योग्य मार्ग आहे (आणि कदाचित तो असेलही).
उदाहरण ६ – केनियामधील ईएफएम
अभ्यास करून घेण्याच्या दबावाला बळी पडून, ईएफएमने केनियामध्ये दोन छोटे आणि कमी खर्चाचे अभ्यास करण्यासाठी दुसऱ्या संस्थेशी भागीदारी केली आहे. हे अभ्यास फक्त सहा आठवडे चालले, त्यात १०० पेक्षा कमी कुटुंबे सहभागी झाली होती आणि कुटुंबांचा सहभाग सातत्यपूर्ण नव्हता.
मी तुम्हाला दोन्ही अभ्यासांमधील काळजीवाहकांची विधाने देऊ शकेन, जी हे अद्भुत सत्य दाखवतात की EFM मोबाइल ॲप वापरल्यामुळे त्यांच्या घरातील गणिताविषयीच्या दृष्टिकोनात कसा बदल झाला (अभ्यासाच्या आयोजकांना जे अपेक्षित होते, तेच ते म्हणत होते का?). मला ती विधाने आवडली आणि त्यातून मला जरी आश्वासक वाटले, तरी प्रत्यक्ष अभ्यास खूपच लहान आणि पुरेसे चांगले झालेले नव्हते. तरीही, मी हे सर्व सहजपणे लपवून फक्त असे म्हणू शकेन: “केनियातील आमच्या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की EFM ॲप वापरल्यामुळे कुटुंबांचा गणिताविषयीचा दृष्टिकोन सुधारला आहे” – आणि असे केल्यास मी काय लपवत आहे हे तुमच्या लक्षात येण्याची शक्यता कमीच असेल.
उदाहरण ७ – गोंधळ निर्माण करणारे घटक
असे अनेक घटक आहेत जे शिक्षण पद्धतींची तुलना करणे अवघड बनवतात आणि चांगल्या हेतूने व काळजीपूर्वक अभ्यास करणे कठीण करतात. विद्यार्थी एकसारखे नसतात. विद्यार्थी एका वस्तीतून दुसऱ्या वस्तीत, किंवा एकाच ठिकाणी वर्षानुवर्षे वेगवेगळे असू शकतात. शिक्षकांमध्येही प्रचंड विविधता असू शकते – एका कमकुवत शिक्षकाच्या हातात एक चांगली पद्धत असली तरी ती आपत्ती आणू शकते, आणि एका सक्षम शिक्षकावर कमकुवत पद्धती लादल्या गेल्या तरी त्यातून चांगले परिणाम मिळू शकतात. हे गोंधळात टाकणारे घटक नेहमीच स्पष्ट नसतात, परंतु परिणाम समजून घेण्यासाठी ते अनेकदा महत्त्वपूर्ण असतात.
वर ओघ वळवा
मी सर्वच अभ्यासांचा निषेध करत नाही. असे अनेक उत्कृष्ट अभ्यास आहेत जे चांगल्या प्रकारे केलेले, अंतर्दृष्टी देणारे आणि गुंतागुंतीच्या परिस्थितींमध्ये स्पष्टता व सखोलता आणणारे आहेत. तथापि, मी तुम्हाला आग्रह करतो की, कोणताही नवीन अभ्यास वाचताना तुम्ही विचारपूर्वक आणि काळजीपूर्वक वाचन करावे. स्वतःला विचारा की, त्या अभ्यासात (जाणूनबुजून किंवा नकळतपणे) कोणते घटक वगळले जात आहेत आणि त्या अभ्यासाला कोणी निधी दिला किंवा त्याचे संचालन कोणी नियंत्रित केले. तसेच, निष्कर्षांची तर्कसंगतता तपासा आणि ते तुमच्या सध्याच्या समजुतींशी सुसंगत आहेत की नाही हे पाहा.
शेवटी, एक लहान ना-नफा संस्था चालवणारी व्यक्ती म्हणून, जिच्याकडे मोठे, सुनियोजित अभ्यास करण्यासाठी निधी नाही, मी तुम्हाला आग्रह करते की, “संशोधनावर आधारित” या जादुई शब्दाने समर्थित नसलेले साहित्य वापरण्यास तुम्ही तयार राहा – ते साहित्य आणि पद्धती, अधिक निधी मिळालेल्या त्यांच्या समकक्ष साहित्याइतकेच चांगले किंवा त्याहूनही उत्तम असू शकतात!
तुमचे काही प्रश्न किंवा अभिप्राय असल्यास, कृपया आम्हाला कळवा! तुमच्याशी संवाद साधायला आम्हाला आनंद होईल. तसेच, जर तुम्हाला आमच्यासोबत सहयोग करण्यास किंवा कोणत्याही प्रकारे आम्हाला पाठिंबा देण्यास स्वारस्य असेल, तर आपण एकत्र कसे काम करू शकतो याबद्दल तुमच्याशी चर्चा करायला आम्हाला आवडेल!
18 ऑगस्ट 2026
ख्रिस राईट
Chris@EarlyFamilyMath.org
Twitter | फेसबुक | इंस्टाग्राम
अर्ली फॅमिली मॅथ ही कॅलिफोर्निया 501(c)(3) गैर-लाभकारी संस्था आहे, #87-4441486.